Qeveria e Shqipërisë ka zbuluar atë që e quan një hap të guximshëm në luftën e saj kundër korrupsionit endemik: emërimin e “ministrit” të parë të inteligjencës artificiale të vendit.
Sistemi i AI, i quajtur Diella, që do të thotë “diell” në shqip, është prezantuar nga Kryeministri Edi Rama si një anëtar dixhital i kabinetit, i ngarkuar me mbikëqyrjen e të gjitha kontratave të prokurimit publik. Sipas Ramës, Diella do të jetë imune ndaj ryshfeteve, frikësimit dhe favorizimit, duke premtuar se do të ofrojë tendera “100 për qind të lirë nga korrupsioni.”
Presidenti i Republikës, Bajram Begaj, dekretoi zyrtarisht Ramën si kryeministër dhe, në të njëjtin dekret, sipas nenit 3, i caktoi Ramës përgjegjësinë e drejtpërdrejtë për Diellën, ministren e re të AI.
Njoftimi ka tërhequr vëmendjen globale. Por ai vjen në një kohë kur Shqipëria po përballet me një nga krizat më të thella të qeverisjes që nga rënia e komunizmit, duke ngritur pyetje nëse një ministër virtual mund t’i kundërvihet problemeve të botës reale.
Shqipëria, një anëtare e NATO-s që synon të anëtarësohet në Bashkimin Evropian deri në vitin 2030, prej vitesh ka luftuar me korrupsionin në nivelet më të larta të pushtetit. Disa ish-ministra janë ose pas hekurave, ose po përballen me gjyqe. Kryebashkiaku i Tiranës, një aleat i ngushtë i Ramës, u burgos në fillim të këtij viti me akuzat për korrupsion dhe pastrim parash. Një ish-zëvendëskryeministër është në arrati, duke kërkuar azil në Zvicër, ndërsa përballet me një sërë akuzash për korrupsion në vendin e tij.
Edhe ish-Presidenti Ilir Meta është burgosur për akuza korrupsioni dhe pastrim parash. Partitë opozitare dhe ekspertët e pavarur e përshkruajnë vendin si një rast tipik të “kapjes së shtetit”, ku krimi i organizuar dhe elitat politike janë ndërthurur thellësisht.
Bumi i ndërtimeve në Tiranë dhe përgjatë bregdetit jugor të Shqipërisë shpesh përmendet si dëshmi. Rrokaqiejt e lartë, disa prej të cilëve ngrihen deri në 100 kate, kanë mbirë në kryeqytet, pavarësisht faktit se shumë kompani ndërtimi nuk tregojnë asnjë të dhënë për kredi bankare apo kapital të tyre. Raportet ndërkombëtare sugjerojnë se pjesa më e madhe e financimit vjen nga grupet kriminale shqiptare që dominojnë tregun evropian të kokainës.
Për vite me radhë, qeveritë perëndimore i kanë bërë presion Tiranës për të frenuar rrjetet kriminale, duke çuar në arrestimin dhe ekstradimin e disa figurave të njohura të mafias. Megjithatë, kritikët thonë se vija ndarëse mes politikës, biznesit dhe krimit të organizuar mbetet rrezikshmërisht e paqartë.
Ministrja e AI: Zgjidhje apo Spektakël?
Në këtë sfond, debutimi i Diellës është pritur me magjepsje dhe tallje. Ndërsa Rama këmbëngul se zyrtarja e AI do të mbrojë fondet publike nga korrupsioni, skeptikët theksojnë se nuk janë ofruar detaje rreth mbikëqyrjes njerëzore apo masave mbrojtëse kundër manipulimit të vetë sistemit.
“Edhe Diella do të korruptohet në Shqipëri,” shkroi një përdorues i Facebook-ut. Një tjetër komentoi: “Vjedhja do të vazhdojë, por tani faji do t’i hidhet Diellës.”
E lançuar në fillim të këtij viti si pjesë e platformës e-qeveritare të Shqipërisë, Diella fillimisht funksionoi si një asistente dixhitale që ndihmonte qytetarët të merrnin dokumente shtetërore. E animuar me veshje tradicionale shqiptare, ajo përpunonte dokumente elektronike dhe reduktonte vonesat. Tani, ngritja e saj në rang kabineti është e paprecedentë – një eksperiment që përzien teatrin politik me ambicien teknologjike.
Interesat Private dhe Roli i Tony Blair
Projekti ka ngjallur gjithashtu polemika rreth origjinës së tij. Ndërsa Rama e prezantoi Diellën si një risi të drejtuar nga qeveria, iniciativa, sipas mediave lokale, është e lidhur ngushtë me Institutin Tony Blair për Ndryshim Global. Instituti ka prezantuar publikisht “Diella 2.0” – dhe një version të ardhshëm “3.0” – si pjesë të portofolit të tij të qeverisjes dixhitale, të financuar pjesërisht nga donatorë ndërkombëtarë.
Kritikët në Shqipëri thonë se kjo barazohet me dhënien e një funksioni kritik shtetëror një organizate private të huaj. Mediat lokale kanë raportuar se instituti i Blair-it dhe kompanitë e lidhura me familjen e tij kanë siguruar në heshtje kontrata konsulence me qeverinë shqiptare, duke ushqyer dyshimet për konflikte interesi. Disa komentatorë argumentojnë se Shqipëria po përdoret si një terren testimi për projektet ndërkombëtare të Blair-it, me Ramën të akuzuar se po e trajton sovranitetin kombëtar si një mjet negocimi në këmbim të vizibilitetit global.
Instituti Tony Blair thekson rolin e tij në mbështetjen e transformimit dixhital, sigurisë kibernetike dhe trajnimit institucional në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Por për shumë shqiptarë, simbolika është shqetësuese: në një vend të pllakosur nga korrupsioni, zgjidhja duket të jetë edhe virtuale, edhe e huaj.
Mes Reformës dhe Reputacionit
Prokurimi publik ka qenë prej kohësh një nga sektorët më të prirur ndaj skandaleve në Shqipëri. Miliarda euro në kontrata shtetërore për rrugë, spitale dhe projekte energjetike kanë ushqyer akuza për ryshfete dhe favorizim. Vëzhguesit ndërkombëtarë, përfshirë Komisionin Evropian, e kanë cituar vazhdimisht korrupsionin në prokurime si një pengesë të madhe për integrimin e Shqipërisë në BE.
Duke vendosur një “ministre” të AI në qendër të këtij sistemi, Rama duket i vendosur ta shfaqë Shqipërinë si pioniere në qeverisjen dixhitale. Megjithatë, lëvizja gjithashtu nënvizon luftën e qeverisë për të rivendosur besimin e publikut në institucionet e prekura nga skandalet.
Nëse Diella do të bëhet një mjet i vërtetë për reformë, apo thjesht një shpërqendrim i mbështjellë me markë ndërkombëtare, mbetet për t’u parë. Për momentin, Shqipëria e gjen veten në pozitën e pazakontë duke i kërkuar inteligjencës artificiale të zgjidhë problemet që klasa e saj politike ka dështuar t’i adresojë për dekada.
Burimi: Tirana Times
Burimi: hashtag.al